Tantra Kundaliupanişad ve Kadının Özüne Yolculuk Romanı

Sözün Dört Tezahür Aşamasının "Kadının Özüne Yolculuk" Romanının Yazım Yöntemindeki Kullanımı

"Kadının Özüne Yolculuk"un yapısı doğrusal bir hikâyenin ötesine uzanır. Eserin iç mimarisini kurarken sözün nasıl ortaya çıktığını açıklayan kadim yaklaşımlardan birinden ilham aldım. Bu yaklaşıma göre söz, işitilebilir hâle gelmeden önce sözün dört tezahür aşamasından geçer Mutlak Söz, Gören Söz, Ara Söz ve Açığa Çıkan Söz.

Bu dört aşama, üzerinde çalıştığım bir konu olmanın ötesine geçti. Romanı yazarken onu bir anlatı yöntemine dönüştürdüm. Böylece bir deneyimin en derin katmanından başlayıp önce kelimeye, sonunda da hikâyeye dönüşmesine kadar geçen süreci anlatının içinde takip edebildim.

Söz, İşitilmeden Önce

Sözü genellikle söylendiği ya da yazıldığı andan itibaren tanırız. Bu yaklaşımda ise ağızdan çıkan söz, bir sürecin son aşamasıdır. Kelimeden önce anlam vardır; anlamdan önce bir görme ve algılama hâli. Onun da öncesinde, deneyimin isimden, görüntüden ve belirgin bir tanımdan önceki alanı bulunur. Bu süreç dört aşamada açıklanır.

1. Mutlak Söz

İlk aşamada söz, cümleden önceki hâlindedir. Görüntü ve anlam da çoğu zaman henüz belirsizdir. Söz potansiyel hâlinde bekler, tıpkı içinde filizlenme imkânını taşıyan bir tohum gibi.

Benim yazım yöntemimde Mutlak Söz, karakterin içinde bir şeyin var olduğu ama açıklamanın henüz uzağında kaldığı noktadır. Lale bazen yalnızca susar, bazen bedeni tepki verir. Bazen de bir şeylerin gerçekleşmekte olduğunu hisseder ve bunu isimsiz bir sezgi olarak taşır. Bu sessizlik, sözün doğmaya başladığı yer olabilir.

2. Gören Söz

İkinci aşamada gizli olan görünmeye başlar. Cümle hâlâ şekillenme aşamasındadır, ama bir görüntü, duygu, anı, rüya ya da içsel bir algı belirir. Bu yüzden bu aşamaya Gören Söz diyoruz.

Romanda Lale'nin karşılaştığı pek çok görüntü, işaret, rüya ve deneyim bu düzeyde anlam kazanır. Lale önce bir şeyi görür ya da hisseder, ardından karşısında belirenin ne olduğunu anlamaya çalışır. Bu aşamada hikâye cevabı bekletir ve görmeye alan açar.

3. Ara Söz

Görmenin ardından anlamlandırma başlar. O ana kadar duygu ya da görüntü hâlinde duran şey yavaş yavaş bir yapı kazanır. Zihin deneyim, anlam ve kelime arasında bağlantı kurmaya başlar. Bu aşamaya Ara Söz diyoruz.

Romanın anlatı mimarisinde Lale'nin birçok iç diyaloğu tam bu sınırda ortaya çıkar. Artık deneyimlemenin yanında yaşadığını anlamaya da başlar. Yine de dile getirilecek olanın bir kısmı hâlâ içinde bekler. Anlamak ile söylemek arasında bir mesafe vardır ve bu mesafe romanın en önemli anlatı alanlarından birini oluşturur.

4. Açığa Çıkan Söz

Sonunda sessizlikte başlayan şey söze ulaşır. Karakter konuşur, cümle yazılır. Anlam, başka bir insanın da duyabileceği, okuyabileceği ve karşılaşabileceği bir biçim kazanır. Bu aşama Açığa Çıkan Söz'dür.

Ortaya çıkan cümle birkaç kelimeden fazlasını taşır. Arkasında sessizlikten görmeye, görmeden anlamlandırmaya, oradan da söylemeye uzanan bir yolculuk vardır. Bu açıdan bakıldığında Lale'nin önemli her cümlesi bir iç hareketin sonu, aynı zamanda da bir başkasının başlangıcı olabilir.

"Kadının Özüne Yolculuk"un Gizli Mimarisi

Kitabı yazarken bu dört aşama, anlatının kuruluşundaki gizli yapılardan birine dönüştü. Bir sahne bazen sessizlikle açılır. Sonra bir işaret ya da görüntü belirir ve bu görüntü Lale'de bir soru doğurur. Soru zamanla anlam kazanır ve başta ifadesini arayan şey sonunda söze dönüşür.

Böylece okuyucu Lale'nin hayatındaki olaylarla karşılaşırken bir deneyimin görünmeyenden görünene, görünenden söylenebilir olana doğru hareketini de takip eder. Anlatı Sanatı benim için tam da burada önem kazanıyor, çünkü hikâye bir şeyi açıklamadan önce gösterebilir.

Tersine Bir Yolculuk da Mümkün

Bu dört aşama içeriden dışarıya doğru işlediği gibi ters yönde de izlenebilir: Açığa Çıkan Söz'den Ara Söz'e, oradan Gören Söz'e ve Mutlak Söz'e.

Bu durumda çalışma bir cümleyle başlar. Cümlenin yüzeydeki anlamından geriye, derinlere doğru ilerleriz. Bu cümle hangi anlamdan doğdu? O anlamın arkasında hangi görüntü ya da deneyim vardı? Görüntüden önce hangi duygu bulunuyordu? Peki en derin katmanda, hâlâ isimsiz olan neydi?

Bu tersine hareket, dört söz aşamasını eğitim çalışmalarımda kullanma biçimimin önemli parçalarından biri.

Yöntemin Öğrencilerle Bireysel Çalışmalarda Öğretilmesi

Öğrencilerle yaptığım bireysel çalışmalarda bu dört aşamayı uygulamalı bir yöntem olarak öğretiyorum. Çalışmaya başlamadan önce her kişi için bir Tinsel Denge Profili oluşturuyoruz. TOAK yönteminde bu profil, kişinin içsel ve anlatısal çalışma sürecindeki mevcut durumunu anlamaya yönelik bir araç. Kişinin kendi deneyimini nasıl gördüğünü, ona nasıl anlam verdiğini ve onu nasıl söze dönüştürdüğünü birlikte inceliyoruz.

Her insanın yolu farklıdır. Biri deneyimleri hakkında kolayca konuşabilir, ama kelimelerinin ardındaki duyguya ve görüntüye ulaşmak için daha fazla çalışmaya ihtiyaç duyabilir. Bir başkası deneyimini yoğun biçimde hisseder ve onu ifade edecek dili hâlâ arıyor olabilir. Kimi ise kendi deneyimiyle ilk önce bir görüntü, rüya, anı ya da sembol aracılığıyla karşılaşır. Bu yüzden eğitimin başlangıç noktası kişiden kişiye değişir. Tinsel Denge Profili, her kişi için uygun giriş noktasını belirlememize yardımcı olur.

Öğrenci Ne Öğrenir?

Öğrenci zamanla dört farklı hâli birbirinden ayırt etmeyi öğrenir: hâlâ isimsiz olanı, görünmeye başlayanı, anlama dönüşmekte olanı ve artık söylenebilen ya da yazılabilen şeyi.

Çalışma bazen Açığa Çıkan Söz'den başlar. Öğrenci bir cümle yazar ve ardından geriye doğru ilerler: "Bu cümle nereden geldi? Arkasında hangi anlam vardı? O anlamdan önce hangi görüntü ya da duygu bulunuyordu? Ve ondan da önce, hâlâ isimsiz olan neydi?"

Başka bir çalışmada yol öbür yönden izlenir. Kişi önce bir sessizlikle, bir duyguyla ya da belirsiz bir görüntüyle karşılaşır. Adlandırmayı sonraya bırakıp onu gözlemler ve görüntünün belirginleşmesine alan açar. Ardından anlam şekillenmeye başlar, sonunda da deneyim söze dönüşür. Bu aşamada yazmak, anlamın nasıl oluştuğunu gözlemlemenin bir aracı hâline gelir.

"Kadının Özüne Yolculuk" Neden Bu Eğitimin Bir Parçası?

"Kadının Özüne Yolculuk" benim için bir roman olmasının yanında bu yöntemin anlatısal laboratuvarı. Lale'nin yolculuğunu takip eden öğrenci, bir deneyimin önce sessizlikte nasıl belirdiğini görebilir. Sonra onun nasıl duyguya ya da görüntüye dönüştüğünü, nasıl anlam kazandığını ve en sonunda söze nasıl ulaştığını izleyebilir.

Burada her yolculuk kendine aittir. Lale'nin kendi yolculuğu var, okuyucunun da kendi yolculuğu. Hikâye bu iki yolculuğun karşılaştığı yer. Aynı bölümün iki kişide birbirinden farklı karşılaşmalar yaratabilmesi de bundan. Herkes hikâyenin bir bölümünü kendi deneyiminin bulunduğu yerden görür.

Bireysel çalışmalarda asıl önem kazanan da bu farklılık. "Hikâye ne söylüyor?" sorusunun yanına bir soru daha ekliyoruz: "Bu hikâye senin içinde neyi harekete geçirdi?" Sonra bu hareketi sözün dört tezahür aşaması boyunca takip ediyoruz.

Kadim Öğretiden TOAK'ın Çağdaş Yöntemine

Burada önemli bir ayrımı belirtmek gerekiyor. Sözün dört tezahür aşaması, sözün ortaya çıkışını açıklayan kadim bir öğretiye dayanır. Bu aşamaların "Kadının Özüne Yolculuk"un yazım mimarisinde kullanılması, Tinsel Denge Profili ile ilişkilendirilmesi ve bireysel çalışmalarda bir eğitim yöntemine dönüştürülmesi ise TOAK'ın çağdaş yorumu ve geliştirdiği uygulamadır. Bu ayrım öğretinin kökenini korurken onun bugün nasıl yeniden yorumlandığını da açıkça görmemizi sağlıyor.

Roman da tam bu noktada başka bir boyut kazanıyor. Lale'nin ne söylediğiyle birlikte, sözün onun ağzında açığa çıkmadan önce geçtiği yollara da bakıyoruz. Okuyucu aynı yolu kendi içinde izlemeye başladığında ise başka bir soru doğuyor: Benim içimde söze dönüşmeyi bekleyen ne?

TOAK Akademi Araştırma Birimi